ارزیابی بینایی کودکان اوتیسم

حضور خیرخواهانه کلینیک بینایی‌ سنجی و ویژن‌ تراپی سروش در مدرسه خیریه باغ حسی اوتیسم شیراز جهت ارزیابی بینایی کودکان اوتیسم

توجه به سلامت بینایی کودکان، گامی مهم در مسیر حمایت از رشد، یادگیری و کیفیت زندگی آنهاست.
در راستای مسئولیت اجتماعی و با هدف کمک به ارتقای سلامت بینایی کودکان، دکتر عنایت اُسروش دکترای اُپتومتری کلینیک بینایی‌ سنجی و ویژن‌ تراپی سروش و دکتر سعیده حسین‌ منی دکترای اُپتومتری مرکز بینایی‌ سنجی چشم شهر، با حضور در مدرسه خیریه باغ حسی اوتیسم شیراز، ارزیابی‌ های بینایی را به‌ صورت خیریه انجام دادند. در این برنامه، وضعیت بینایی کودکان بررسی شد و ارزیابی‌ هایی در زمینه حدت بینایی، سلامت ساختارهای قابل بررسی چشم، حرکات چشمی و وضعیت انحراف چشم صورت گرفت. هدف از این اقدام، توجه به نیازهای بینایی کودکان و کمک به شناسایی مشکلات احتمالی بود تا در صورت نیاز، برای بررسی‌ های تکمیلی و دریافت خدمات تخصصی راهنمایی شوند.

اما چرا بررسی سلامت چشم و بینایی در کودکان دارای اوتیسم اهمیت دارد؟ برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید با اوتیسم و برخی از نشانه‌ های احتمالی آن آشنا شویم.

اوتیسم چیست؟ اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder) یک وضعیت عصب رشدی است که می‌ تواند بر نحوه ارتباط برقرار کردن، تعامل اجتماعی، یادگیری، بازی و پردازش محرک‌ های حسی تأثیر بگذارد. اوتیسم یک طیف است؛ یعنی ویژگی ها، توانایی‌ ها و نیازهای حمایتی کودکان مختلف با یکدیگر تفاوت دارد. برخی کودکان ممکن است از نظر گفتار و یادگیری با چالش‌ های بیشتری روبه‌رو باشند و برخی دیگر توانایی‌ های زبانی و شناختی خوبی داشته باشند، اما در تعامل اجتماعی یا پردازش محرک‌ های محیطی تفاوت‌ هایی نشان دهند.
تشخیص اوتیسم بر اساس بررسی تخصصی روند رشد، رفتار و ارتباطات کودک انجام می‌ شود و هیچ رفتار منفردی به‌ تنهایی برای تشخیص این اختلال کافی نیست.

نشانه‌ هایی که والدین باید جدی بگیرند
شناخت زود هنگام نشانه‌ های احتمالی اوتیسم می‌ تواند به مراجعه به‌ موقع و دریافت حمایت‌ های مورد نیاز کمک کند. برخی از این نشانه‌ ها عبارت‌اند از:
۱. تفاوت در ارتباط چشمی و تعامل اجتماعی: برخی کودکان دارای اوتیسم ممکن است کمتر از حد انتظار تماس چشمی برقرار کنند، نگاه یا لبخند خود را کمتر با دیگران به اشتراک بگذارند یا در پاسخ به تعامل اجتماعی، واکنش‌ های متفاوتی نشان دهند. برای مثال، ممکن است کودک کمتر برای نشان دادن یک اسباب‌ بازی یا به اشتراک گذاشتن هیجان خود به والدین نگاه کند. با این‌ حال، تماس چشمی به‌ تنهایی معیار تشخیص نیست و کودکان دارای اوتیسم نیز از نظر شیوه ارتباط و ابراز هیجان با یکدیگر متفاوت اند.
۲. پاسخ ندادن به نام یا صدا زدن: اگر کودک به‌ طور مکرر هنگام صدا زدن نامش واکنش نشان نمی‌ دهد، لازم است این موضوع بررسی شود. چنین رفتاری می‌ تواند دلایل متفاوتی داشته باشد. از جمله مشکلات شنوایی، تفاوت‌ های توجهی یا مشکلات مرتبط با رشد و ارتباط اجتماعی. بنابراین، بررسی شنوایی و ارزیابی تخصصی رشد کودک اهمیت دارد و نباید بدون بررسی، علت این رفتار را صرفاً اوتیسم دانست.
۳. تأخیر در گفتار و ارتباط کلامی: برخی کودکان دارای اوتیسم دیرتر از انتظار از واژه‌ ها و جمله‌ ها استفاده می کنند یا در استفاده از زبان برای برقراری ارتباط، درخواست کردن و به اشتراک گذاشتن تجربه‌ های خود دشواری دارند.
اگر کودک در سنین مورد انتظار به مراحل رشد گفتار نمی‌ رسد، بهتر است والدین موضوع را با متخصص کودک مطرح کنند. نباید صرفاً با این تصور که «بالاخره خودش صحبت می‌کند»، ارزیابی را به تعویق انداخت. تأخیر گفتار همیشه به معنای اوتیسم نیست، اما نیازمند بررسی علت و در صورت لزوم، شروع مداخلات مناسب است.
۴. حرکات تکراری بدن و دست‌ ها: تکان دادن مکرر دست‌ ها، باز و بسته کردن انگشتان، چرخیدن مکرر به دور خود یا تاب خوردن بدن از جمله رفتارهایی هستند که ممکن است در برخی کودکان دارای اوتیسم مشاهده شوند. این حرکات گاهی هنگام هیجان، اضطراب یا تلاش برای تنظیم احساسات و محرک‌ های حسی بیشتر دیده می‌ شوند. البته مشاهده این رفتارها به‌ تنهایی به معنای وجود اوتیسم نیست. تکرار، شدت، شرایط بروز و همراهی آنها با سایر ویژگی‌ های رشدی اهمیت دارد.
۵. تفاوت در بازی و تخیل: برخی کودکان دارای اوتیسم ممکن است اسباب‌ بازی‌ ها را به شیوه‌ ای تکراری به کار ببرند، به بخش خاصی از یک وسیله علاقه زیادی نشان دهند یا در بازی‌ های وانمودی و مشارکتی با دیگران دشواری داشته باشند. برای مثال، کودک ممکن است به‌ جای استفاده متنوع از یک اسباب‌ بازی، بارها چرخ‌های آن را بچرخاند یا یک فعالیت مشخص را به مدت طولانی تکرار کند. این موضوع به معنای نداشتن خلاقیت نیست؛ بلکه ممکن است شیوه بازی و علایق کودک با الگوهای معمول متفاوت باشد.
۶. تفاوت در تعامل با همسالان: برخی کودکان دارای اوتیسم ممکن است کمتر به بازی گروهی علاقه نشان دهند، برای آغاز ارتباط با همسالان دشواری داشته باشند یا در موقعیت‌ های اجتماعی به حمایت بیشتری نیاز پیدا کنند. ترجیح تنهایی یا کناره‌ گیری از جمع به‌ تنهایی نشانه اوتیسم نیست. آنچه اهمیت دارد، بررسی الگوی کلی ارتباط اجتماعی کودک در موقعیت‌ های مختلف است.
۷. حساسیت‌ های حسی متفاوت: برخی کودکان ممکن است نسبت به صداها، نور، بو، مزه، بافت لباس یا تماس فیزیکی واکنش متفاوتی داشته باشند. برای نمونه، برچسب لباس، برخی پارچه‌ ها یا صدای محیط ممکن است برای کودک آزار دهنده باشد. همچنین بعضی کودکان ممکن است نسبت به درد، دما یا برخی محرک‌ های حسی واکنش کمتری نشان دهند. این تفاوت‌ ها می‌ توانند بر غذا خوردن، لباس پوشیدن، خواب و حضور در محیط های شلوغ تأثیر بگذارند.
۸. رفتارهای تکراری در فعالیت‌ های روزمره: تکرار یک بازی، ریختن مداوم آب از ظرفی به ظرف دیگر، اصرار بر انجام فعالیت‌ ها به یک شیوه مشخص یا ناراحتی شدید هنگام تغییر برنامه، در برخی کودکان دارای اوتیسم دیده می شود. اگر این رفتارها بسیار تکراری باشند یا در زندگی روزمره کودک اختلال ایجاد کنند، بهتر است از متخصص برای ارزیابی وضعیت رشدی و نیازهای حسی او کمک گرفته شود.
۹. راه رفتن روی پنجه پا: راه رفتن روی پنجه پا ممکن است در بعضی کودکان دارای اوتیسم مشاهده شود. با این‌ حال، این رفتار دلایل دیگری نیز دارد و به‌ تنهایی نشانه تشخیصی اوتیسم نیست. در صورت تداوم آن، به‌ ویژه همراه با سایر نگرانی‌ های حرکتی یا رشدی، ارزیابی پزشکی توصیه می‌ شود.

چرا بررسی بینایی کودکان دارای اوتیسم اهمیت دارد؟ بینایی فقط دیدن واضح اشیا نیست. هماهنگی حرکات چشم، توانایی دنبال کردن اجسام متحرک، همکاری دو چشم با یکدیگر و عملکرد بینایی در فعالیت های روزمره نیز اهمیت دارند. در کودکان دارای اوتیسم، مانند سایر کودکان، ممکن است مشکلاتی نظیر عیوب انکساری، تنبلی چشم، انحراف چشم یا دشواری‌ های مربوط به حرکات و هماهنگی چشم‌ها وجود داشته باشد. این مشکلات لزوماً ناشی از اوتیسم نیستند، اما شناسایی و رسیدگی به آنها می‌ تواند به بهبود عملکرد بینایی کودک کمک کند. برخی مشکلات بینایی ممکن است بر فعالیت‌ هایی مانند دنبال کردن اسباب‌ بازی، نگاه کردن به کتاب، هماهنگی چشم و دست یا انجام تکالیف دیداری تأثیر بگذارند. به همین دلیل، ارزیابی تخصصی بینایی بخشی ارزشمند از توجه جامع به سلامت کودک است.

در ارزیابی خیریه مدرسه باغ حسی اوتیسم شیراز چه مواردی بررسی شد؟ در این برنامه، دکتر عنایت اُسروش دکترای اُپتومتری کلینیک بینایی‌ سنجی و ویژن‌ تراپی سروش و دکتر سعیده حسین‌ منی دکترای اُپتومتری مرکز بینایی‌ سنجی چشم شهر، ارزیابی‌های مرتبط با سلامت بینایی کودکان را انجام دادند. مهمترین محورهای بررسی عبارت بودند از:
• ارزیابی حدت بینایی: بررسی توانایی کودک در دیدن و تشخیص جزئیات متناسب با شرایط و توانایی همکاری او.
• بررسی سلامت چشم: ارزیابی ساختارهای قابل بررسی چشم برای شناسایی نشانه‌ های احتمالی مشکلات چشمی.
• ارزیابی حرکات چشمی: بررسی نحوه حرکت چشم ها و توانایی دنبال کردن محرک های دیداری.
• بررسی انحراف چشم: ارزیابی وضعیت قرارگیری و هم‌ راستایی چشم‌ ها برای شناسایی انحراف احتمالی.
این بررسی‌ ها با هدف ارزیابی وضعیت بینایی کودکان انجام شد.

ویژن‌تراپی چیست و چه کمکی می‌کند؟ ویژن‌ تراپی یا درمان بینایی، مجموعه‌ای از تمرین‌ ها و روش های تخصصی است که با توجه به شرایط هر فرد و بر اساس ارزیابی بینایی طراحی می‌ شود. هدف آن بهبود برخی مهارت‌ های عملکردی بینایی است؛ از جمله هماهنگی دو چشم، همگرایی و برخی مشکلات حرکات چشمی.
در کلینیک بینایی‌ سنجی و ویژن‌ تراپی سروش، خدمات مرتبط با ارزیابی و درمان مشکلاتی مانند تنبلی چشم، برخی انواع انحراف چشم و دوبینی چشم با توجه به علت مشکل و شرایط هر مراجعه‌ کننده ارائه می‌ شود.
نکته مهم این است که روش درمان باید بر اساس تشخیص دقیق انتخاب شود. ویژن‌ تراپی درمان اوتیسم نیست و جایگزین مداخلات تخصصی مرتبط با اوتیسم نمی‌ شود بلکه در صورت وجود مشکل بینایی مناسب، می‌ تواند بخشی از برنامه مراقبت از سلامت چشم کودک باشد.

ویژن‌تراپی در کودکان دارای اوتیسم، از ارزیابی بینایی تا بهبود مهارت‌ های دیداری
ویژن‌ تراپی یا درمان بینایی، رویکردی مبتنی بر تمرین‌ های هدفمند و متناسب با نیازهای هر فرد است که می‌ تواند برای بهبود برخی مهارت‌ های عملکردی بینایی به کار گرفته شود. در کودکان دارای اختلال طیف اوتیسم، ارزیابی دقیق بینایی اهمیت ویژه‌ای دارد زیرا برخی از این کودکان ممکن است علاوه بر ویژگی‌ های رشدی و حسی مرتبط با اوتیسم، با مشکلاتی در عملکردهای بینایی مانند حرکات چشمی، تعقیب دیداری، ساکادها، تثبیت نگاه یا پردازش اطلاعات بینایی نیز مواجه باشند.
در یک مطالعهٔ آینده‌نگر که در سال ۲۰۲۵ با عنوان Outcomes of Vision Therapy on Visual Skills and Oculomotor Functions in Children with Autism Spectrum Disorder: A Prospective Study منتشر شد، پژوهشگران تأثیر یک برنامهٔ ویژن‌ تراپی را بر مهارت‌ های بینایی و عملکردهای حرکتی چشم در کودکان دارای اوتیسم بررسی کردند. از ۴۲ کودک وارد شده به مطالعه، ۳۶ کودک برنامهٔ ۴۵ جلسه‌ای را تکمیل کردند. نتایج، بهبودهایی را در برخی شاخص‌ های مهارت‌ های ادراک بینایی و عملکردهای حرکتی چشم پس از مداخله نشان داد. با این حال، به دلیل نبود گروه کنترل و همراهی مداخلات دیگر، برای تعیین میزان اثر مستقل ویژن‌ تراپی به پژوهش های کنترل‌ شده بیشتری نیاز است. بر این اساس، ویژن‌ تراپی می‌ تواند در صورت شناسایی مشکلات مشخص بینایی، به‌ عنوان بخشی از برنامهٔ توان‌ بخشی فردمحور کودک مورد توجه قرار گیرد. پس از ارزیابی اُپتومتری، تمرین‌ ها بر اساس نیازهای هر کودک انتخاب می‌ شوند و ممکن است مهارت‌ هایی مانند تثبیت نگاه، تعقیب و جابه‌جایی سریع نگاه، هماهنگی دو چشم و برخی جنبه‌ های پردازش دیداری را هدف قرار دهند. انتخاب تمرین‌ ها باید بر اساس یافته‌ های معاینه و توانایی همکاری کودک انجام شود و پیشرفت او نیز به‌صورت دوره‌ای ارزیابی گردد.
نکتهٔ مهم این است که ویژن‌ تراپی درمان اوتیسم نیست و جایگزین مداخلات رشدی، رفتاری، گفتار درمانی یا کار درمانی نمی‌ شود. هدف آن، شناسایی و رسیدگی به مشکلات بینایی قابل‌ اندازه‌گیری است که ممکن است در فعالیت های روزمره کودک نقش داشته باشند. همکاری میان اُپتومتریست، خانواده و سایر متخصصان تیم درمان می‌ تواند به انتخاب اهداف واقع‌ بینانه و هماهنگ با نیازهای کودک کمک کند.

تشخیص زود هنگام، فرصت حمایت موثرتر
اگر والدین متوجه تفاوت قابل توجه در رشد گفتار، پاسخ به نام، ارتباط اجتماعی، بازی یا رفتارهای تکراری کودک شوند، بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام کنند. برای بررسی احتمال اوتیسم می‌ توان از متخصصان واجد صلاحیت در حوزه رشد و تکامل کودک کمک گرفت. در صورت تأیید اوتیسم، برنامه حمایتی متناسب با نیازهای کودک ممکن است شامل مداخلات رشدی و رفتاری، گفتار درمانی، کار درمانی و سایر خدمات تخصصی باشد. انتخاب روش‌ها باید بر اساس ارزیابی فردی و شواهد علمی انجام شود. همچنین هیچ مبنایی برای این ادعا وجود ندارد که همه کودکان دارای اوتیسم فاقد ارتباط میان دو نیمکره مغز هستند. اوتیسم اختلالی پیچیده با عوامل زیستی و رشدی متعدد است و علت آن را نمی‌ توان به نبود یک ساختار مغزی یا یک عامل واحد نسبت داد.

تعهد ما به سلامت بینایی کودکان
حضور خیریه در مدرسه باغ حسی اوتیسم شیراز، فرصتی برای توجه بیشتر به اهمیت سلامت بینایی کودکان و ضرورت همکاری میان خانواده‌ ها و متخصصان حوزه سلامت فراهم کرد.
کلینیک بینایی‌ سنجی و ویژن‌ تراپی سروش با مدیریت دکتر عنایت اُسروش و مرکز بینایی سنجی چشم شهر با مدیریت دکتر سعیده حسین منی در کنار ارائه خدمات تخصصی بینایی، بر اهمیت آگاهی‌ رسانی، ارزیابی به‌ موقع و توجه به نیازهای فردی کودکان تأکید دارد. باور ما این است که هر کودک شایسته فرصت مناسب برای رشد، یادگیری و بهره‌مندی از خدمات سلامت است. گاهی یک ارزیابی به‌ موقع می‌ تواند نخستین قدم برای شناسایی یک مشکل بینایی و انتخاب مسیر مناسب پیگیری باشد. سلامت بینایی، بخشی از مسیر رشد کودکان است؛ مسیری که با آگاهی، همدلی و همکاری می‌توان آن را هموارتر کرد.

منابع علمی برای اعتبار محتوای منتشرشده
• مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌های آمریکا (CDC) — نشانه‌ ها و ویژگی‌ های اوتیسم شامل اطلاعات مربوط به تعامل اجتماعی، گفتار، رفتارهای تکراری و حساسیت‌های حسی.
• CDC — غربالگری و تشخیص اوتیسم درباره اهمیت ارزیابی تخصصی و مداخله زود هنگام.